Baso-igel piriniarra Pirinioetako endemismoa da. Nafarroa, Zuberoa eta Aragoiko goi-pirinioan besterik ez da bizi, eta itxuraz baso-igel iberiarraren antza handia duen arren, etoekologia oso ezberdina du. Gainera, ikerketa molekularrek adierazi dutenez, badirudi baso-igel gorriarekin (Rana temporaria) erlazio estuagoa duela (Veith et al., 2002, 2003). Tamaina txikiko igela da, eta ez dago espeziearen populazioen egoera eta dinamikaren inguruko xehetasun askorik, 1993an deskribatu baitzen, Pirinioetako baso-igelen polemika itxiz (García-París, 1985).


Deskribapena

Tamaina ertaineko igela da, 30-51 mm, eta emeak arrak baino txikiagoak izan ohi dira (Serra-Cobo, 1993). Espeziearen pisu-heinaren inguruko daturik ez dago. Gorputz liraina du eta burua luze baino zabalagoa. Muturra motza da, eta proportzioan, sudurzuloak begitik urrunago daude, banaketa bera duten gainerako igel-espezietan baino. Tinpanoa oso txikia da, ia narbarmentzen ez dena. Bizkarraren alboaldeko tolesdurak, berriz, nabarmenak dira eta begitik uzkiraino hedatzen dira (Duguet & Melki, 2003). Aurreko eta atzeko gorputz-adarrak erlatiboki luzeak dira, eta 4 eta 5 hatz dituzte, hurrenez hurren. Atzeko hanketako behatzarteko mintza nahiko handia da baso-igel gorriarekin alderatuta (Salvador & García-París, 2001). Arrek eztei-garatxoak izaten dituzte aurreko gorputz-adarretako lehenengo hatzetan, eta kolore horikoak izaten dira. Baso-igel gorriaren kasuan, garatxo hauek kolore iluna izaten dute ugalketa garaian.

Helduen azalaren kolorea krema eta pliba-kolorearen artekoa izaten da, nahiz eta emeek kolore gorriztagoak izan ditzaketen (Serra-Cobo, 1993). Gorputzaren kolorazioa homogeneoa da, baina badira orban ilunak dituzten aleak ere. Batzuek alderantzizko V formako orban iluna izaten dute bizkarraldean (Vences et al., 1997). Beste igel arre espezieek bezala, muturretik aurre gorputz-adarreraino hedatzen den antifaz iluna du. Antifazaren eta goi-ezpainaren arteko eskualdea hori-zurixka izaten da. Sabelaldearen kolorea bizkarraldearena baino argiagoa da, apur bat grisaxka eztarri inguruan.

Zapaburuak marroi ilun edo beltzak dira, eta kolore argiko pikorrak dituzte. Kolorazioa da gainerako baso-igeletatik bereizteko era egokiena. Bufo generoko apoen antzeko morfologia dute (Vences et al., 1997). Kolorazioa buztanean ere mantentzen da, eta bertan ez dago gune garden edo argirik. Zapaburu jaio-berrien batez besteko tamaina 10,6 mm-koa da (Serra-Cobo, 1998), Gosner estadioan direnean 29,2-37,0 mm-koa, eta tamaina maximoa lortzean 33-38 mm-ko ingurukoa (Vences et al., 1997). Buztanaren luzera gorputzarena baino luzeagoa da, tamaina osoaren %54-66, eta sendoa eta altua da, ertz borobilduduna.

Espeziearen kariotipoa ere ezaguna da; diploideoa (2n) eta 26 kromosomaduna. 5 kromosoma handi pare eta 8 txiki (Odierna et al., 2001).

Kantua

Kantuaren luzera 1,4-1,5 segundu bitartekoa da, eta jarraian abesturiko 7-8 notaz osaturik egoten da. Maiztasunen heina 140 eta 1.355 Hz bitartekoa da, eta batezbesteko balioa 867 Hz (Duguet & Melki, 2003)

Banaketa

Pirinioetako endemismoa da, eta banaketa, esan bezala, Nafarroa, Zuberoa eta Aragoira mugatuta dago. Inguru hauetan, gainera, oso leku lokalizatuetan agertzen da. Ekialdeko muga Ordesa eta Monte Perdidoko Parke Nazionalean du (Serra-Cobo, 2002), eta mendebaldekoa Aezkoa bailaran (Llamas & Gil, 2005). Hegoalderen aurkitu den populazioa Huescako Cancías mendilerroan topatu da (Ortega-Martínez & Ferrer-Justes, 2000). Guztira, 10x10 km²-ko 23 UTM laukitan erregistratu da, eta litekeena da eremu hauek espeziearen benetako banaketarekin bat etortzea.

Euskal Herrian Nafarroan eta Zuberoan aurki daiteke. Nafarroako hiru bailaratan detektatu da espeziea, ibaien goi-eremuetan eta errekastoetan. Erronkari bailaran, Belabartzen, Mazen, Mintxaten eta Uztarrotzen aurkitu da. Bidankotzen ere erregistratu da, eta baita Zaraitzu bailarako Anduña ibaiaren goialdean ere. Aralarko Parke Naturalean eta Aezkoa mendiaren inguruan ere bizi da baso-igel piriniarra (Llamas & Gil, 2005). Zuberoan Iratiko basoan besterik ez da aurkitu (Duguet & Melki, 2003).

Habitata

Espezie urtarra da, eta goi-mendietako uhar txiki, bizkor eta hotzetan bizi da (Serra-Cobo, 1997). Hala ere, zenbait kasutan, iturri, aska eta potzuetan ere aurkitu dira (Serra-Cobo, 2000). Zapaburuak ur-lasterretan bizi dira, errekaren hondoan, normalean, korronte bizkorrenetatik babestuta (Serra-Cobo, 2003). Bizitza lurtarrena duten aleak gazteak dira, errekastoen inguruko lurretan hedatzen direnak bizileku berrien bila.

Elikadura

Ez dago baso-igel piriniarraren elikaduraren inguruko datu zientifikorik.

Bizimodua

Helduak otsailetik udazken amaierara arte egoten dira aktibo. Aktibitatea behatu den tenperatura minimoa 3,7 ºC-koa izan da. Normalean, animaliak uretan egon ohi dira, nahiz eta udan, zenbait kasutan, errekastoen ertzetan termorregulatzen behatu izan diren (Vences et al., 1997).

Ugalketa

Espezie honen ugalketa garaia elurra urtu ondoren hasten da, otsaila eta apirila bitartean. Uhandre piriniarraren (Euproctus asper) leku berean ugaltzen dira, eta oso leku gutxitan behatu da baso-igel gorriarekin (Rana temporaria) jokaera sinpatrikorik. Emeek arroken edo landareen  azpian erruten dituzte arrautzak, ur-korrontearen abiadura txikiena den guneetan (Duguet & Melki, 2003). Arrautza-multzoa trinkoa eta dentsoa izaten da, eta ez du flotatzen. 150 arrautza inguru erruten dituzte, Europako baso-igelen artean handienak direnak. Ezaugarri hau ur azkarreko inguruneetan ugaltzeko moldaeratzat interpretatu da (Serra-Cobo et al., 1998).

Kontserbazio-egoera

Nafarroako populazioen dentsitatea oso baxua da, eta ez da populazioen dinamikaren inguruko azterketarik egin. Espainiar estatuan zaurgarri kontsideraturiko espeziea da, eta kategoria horretan sailkatzeko arrazoiak banaleta mugatua eta zatikatua dira. IUCN nazioarteko erakundeak mehatxaturiko espezietzat dauka baso-igel piriniarra.

Espezieen arteko elkarrekintzak

Baso-igel piriniarraren zapaburuak Euproctus asperen  harrapakinak dira (Vences et al., 1997), eta litekeena da harraparitza honi aurre egiteko zenbait moldaera garatu izana (Serra-Cobo et al., 2000). Igel helduek uretara jauzi egiten dute arriskua nabaritzen dutenean. Uretan igel helduek duten mehatxu nagusia amurrainak dira.